Urlop opiekuńczy na rodzica: 5 dni w roku, wniosek i czy jest płatny

Od 26 kwietnia 2023 r. pracownik ma 5 dni urlopu opiekuńczego w roku, ale za ten czas nie dostaje wynagrodzenia. Urlop opiekuńczy na rodzica nie wymaga wspólnego mieszkania ani zwolnienia lekarskiego. Pięć dni to niewiele, dlatego sens mają dopiero w zestawie z innymi dniami wolnymi. Widzę ten temat u znajomych z mojej bańki wiekowej. Stan prawny: wrzesień 2026.

Urlop opiekuńczy na rodzica: komu przysługuje i na kogo możesz go wziąć

Kodeks pracy w art. 173¹ daje pracownikowi urlop opiekuńczy na osobistą opiekę lub wsparcie członka rodziny albo osoby ze wspólnego gospodarstwa domowego, która wymaga tego z poważnych względów medycznych (§ 1). Pracownik to osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania albo spółdzielczej umowy o pracę (art. 2).

Mnie te przepisy już nie obejmują: w 2021 roku odszedłem z etatu i otworzyłem własną firmę, pracuję na B2B. Przy B2B, JDG i umowie zlecenia nie ma ani urlopu opiekuńczego, ani zwolnienia z powodu siły wyższej z Kodeksu pracy.

Do członków rodziny zaliczają się syn, córka, matka, ojciec i małżonek (art. 173¹ § 2). Na matkę lub ojca możesz wziąć urlop opiekuńczy także wtedy, gdy mieszkacie osobno. Teściowie, rodzeństwo i dziadkowie mogą być objęci tym uprawnieniem tylko wtedy, gdy mieszkają z tobą w tym samym gospodarstwie domowym. Sam wiek rodzica nie wystarczy: potrzebne są poważne względy medyczne, a przepis nie definiuje tego pojęcia.

Urlop opiekuńczy 5 dni bez wynagrodzenia: co z ZUS i stażem

Urlop opiekuńczy obejmuje 5 dni w roku kalendarzowym. Wykorzystujesz go w dniach, które zgodnie z twoim rozkładem są dniami pracy; nie musisz brać ich kolejno (art. 173¹ § 1 i 3). To odrębne uprawnienie, które nie pomniejsza urlopu wypoczynkowego.

Czy urlop opiekuńczy jest płatny? Nie. Kodeks pracy nie przyznaje wynagrodzenia za te dni. Przykład: przy stałej pensji 8000 zł brutto w październiku 2026 jeden dzień urlopu opiekuńczego to około 364 zł brutto mniej, a 5 dni około 1818 zł brutto. Liczę tak: 8000 zł dzielone przez 176 godzin pracy w październiku (22 dni robocze) to ok. 45,45 zł za godzinę, razy 8 godzin dziennie; w innym miesiącu liczba godzin jest inna, więc kwota też.

Za dni urlopu nie ma wynagrodzenia ani składek ZUS od tej pensji. Pracodawca wykazuje przerwę w dokumentach ZUS kodem 131. Nie przysługuje wtedy także zasiłek opiekuńczy (ustawa zasiłkowa, art. 12 ust. 2 pkt 5 i art. 35 ust. 2). Jednocześnie okres urlopu opiekuńczego wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze (Kodeks pracy, art. 173²).

Wniosek o urlop opiekuńczy: termin, treść i czy pracodawca może odmówić

Wniosek o urlop opiekuńczy złóż papierowo albo elektronicznie najpóźniej dzień przed jego rozpoczęciem (Kodeks pracy, art. 173¹ § 4). Wskaż w nim:

• imię i nazwisko osoby wymagającej opieki lub wsparcia;
• przyczynę, dla której potrzebna jest twoja osobista pomoc;
• stopień pokrewieństwa, jeśli to członek rodziny, albo adres zamieszkania tej osoby, jeśli nie jest członkiem rodziny (art. 173¹ § 5).

Przyczynę możesz opisać krótko, na przykład „opieka po zabiegu szpitalnym”, i podać konkretne dni. Przepis wymienia te elementy wniosku, ale nie wymaga dołączenia zaświadczenia lekarskiego.

Urlop opiekuńczy przysługuje, więc przy spełnionych warunkach i zachowanym terminie pracodawca nie może odmówić; to nie jest urlop „za zgodą”, jak urlop bezpłatny (art. 173¹ § 1). Naruszenie przez pracodawcę przepisów o urlopie opiekuńczym jest wykroczeniem zagrożonym grzywną od 2000 zł do 60 000 zł (art. 281 § 1 pkt 5b). Od złożenia wniosku do końca urlopu działa ochrona przed wypowiedzeniem, z wyjątkami, m.in. przy upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 173³ i art. 177 § 1 i 4). Z perspektywy byłego managera radzę złożyć wniosek, gdy tylko znasz termin zabiegu lub wizyty, i uprzedzić przełożonego ustnie.

Urlop opiekuńczy a zasiłek opiekuńczy: różnice w tabeli

Zasiłek opiekuńczy jest świadczeniem, a urlop opiekuńczy dniami wolnymi z Kodeksu pracy. Pełny opis tego, jak działa zasiłek opiekuńczy na rodzica, znajdziesz osobno. Limit dni i warunek wspólnego gospodarstwa domowego opisują zasady zasiłku opiekuńczego w ZUS.

	Urlop opiekuńczy	Zasiłek opiekuńczy na rodzica
Podstawa	Kodeks pracy, art. 173¹	Ustawa zasiłkowa, art. 32-33
Ile dni w roku	5 dni	Do 14 dni
Pieniądze	Brak wynagrodzenia	80% podstawy wymiaru, z ZUS albo od pracodawcy
Czy rodzic musi mieszkać z tobą	Nie, w przypadku matki i ojca	Tak, wspólne gospodarstwo domowe
Dokument	Wniosek do pracodawcy najpóźniej dzień wcześniej	Zwolnienie lekarskie e-ZLA i wniosek Z-15B
Kto może skorzystać	Tylko pracownik	Osoba z ubezpieczeniem chorobowym, także przedsiębiorca z dobrowolnym chorobowym

W dniach urlopu opiekuńczego zasiłek nie przysługuje, więc to dwa różne dni, a nie dwa świadczenia za ten sam dzień. Zasiłek opiekuńczy na innego członka rodziny wymaga wspólnego gospodarstwa domowego i nie przysługuje, jeśli opiekę może zapewnić inny domownik (ustawa zasiłkowa, art. 32 ust. 2 i art. 34).

Dwa dni z powodu siły wyższej: płatne w połowie

Urlop z powodu siły wyższej daje pracownikowi 2 dni albo 16 godzin w roku na pilne sprawy rodzinne wywołane chorobą lub wypadkiem, gdy potrzebna jest natychmiastowa obecność pracownika (Kodeks pracy, art. 148¹ § 1). Nie jest ograniczone do członków rodziny z listy przy urlopie opiekuńczym.

Za ten czas zachowujesz połowę wynagrodzenia, liczonego według zasad jak za urlop (art. 148¹ § 1). Przykład w uproszczeniu: przy pensji 8000 zł brutto jeden dzień oznacza około 182 zł brutto mniej, zamiast około 364 zł przy dniu bez wynagrodzenia. Wniosek złóż najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia, a pracodawca ma obowiązek udzielić zwolnienia (art. 148¹ § 3). W pierwszym wniosku w danym roku wybierasz, czy wykorzystujesz dni, czy godziny (art. 148¹ § 2).

Rodzic wychodzi ze szpitala: jak połączyć dni wolne na opiekę nad rodzicem

Jeden urlop na opiekę nad rodzicem rzadko wystarczy, więc dopasuj rodzaj wolnego do sytuacji:

• Przy nagłym zdarzeniu możesz wnioskować o zwolnienie z powodu siły wyższej albo skorzystać z urlopu na żądanie, zgłaszanego najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu (Kodeks pracy, art. 148¹ § 3 i art. 167²).
• Przy zaplanowanym zabiegu, wypisie lub kontroli wybierz urlop opiekuńczy. Wniosek złóż najpóźniej dzień wcześniej.
• Jeśli rodzic mieszka z tobą, sprawdź możliwość uzyskania zasiłku opiekuńczego. Potrzebne jest zwolnienie lekarskie e-ZLA, a limit na opiekę nad innym członkiem rodziny wynosi do 14 dni w roku.
• Przy dłuższej nieobecności możesz wykorzystać urlop wypoczynkowy, za który przysługuje wynagrodzenie (art. 172). Pracodawca może też udzielić urlopu bezpłatnego na twój wniosek (art. 174 § 1).

Przykład: 2 dni na siłę wyższą, 5 dni urlopu opiekuńczego i 4 dni urlopu na żądanie dają 11 dni wolnego od pracy bez zwolnienia lekarskiego. W pełni płatne są w tym zestawieniu 4 dni urlopu na żądanie, bo stanowią część urlopu wypoczynkowego; za dni siły wyższej przysługuje połowa wynagrodzenia, a urlop opiekuńczy jest bez wynagrodzenia. Jeśli opieka potrwa dłużej, sprawdź swoją poduszkę finansową i ustal szczegóły z działem kadr.

Gdybym dziś organizował opiekę nad rodzicem po zabiegu, zaplanowane dni oparłbym na urlopie opiekuńczym na rodzica, a nagłe na sile wyższej lub urlopie na żądanie.

Często zadawane pytania